5 . معجزه يعنى خلاف عادت ( 1 ) ، يعنى بر خلاف جريان عادى و محسوس بدون آنكه دليلى اقامه شده باشد از عقل بر محال بودن خلاف آن . مثلًا اينكه سه زاويهء مثلث مساوى با دو قائمه است و نه بيشتر ، حكم عقل است و خلافش محال است . اما اينكه عمر فلان حيوان شش ماه و ديگرى يك سال و ديگرى پنج سال و ديگرى هفتاد سال باشد عادت است ، يعنى امرى است كه در شرايط حاضر و موجود خلاف آن مشاهده نشده است . اينجا خوب است به سخن هگل كه ميان دليل و علت فرق مىگذارد اشاره شود . بخار شدن آب در حرارت و انجماد آن در سردى يك عادت است ، يعنى يك تجربه است و نه بيشتر و احتمال اينكه احياناً مانعى پيدا شود كه آب در حرارت بخار نشود و يا عكس ، هست اما احتمال مانع براى مساوى شدن سه زاويهء مثلث با دو قائمه در كار نيست . 6 . معجزات در زمينهء امور تجربى بشر است كه از نظر كشف علل واقعى ، روز به روز نظريات ، متغير و لااقل دقيقتر مىشود . اينجا مثال بايد زد به ماشينهاى جوجه كشى و به تغذيهء نباتات از طريق مايع كه در منچستر ديديم و از اين قبيل است بارور شدن يك زن وسيلهء عاملى غير از سلول نطفهء مرد كه در داستان عيسى مسيح آمده است . پس ما دو گونه مسائل داريم : مسائل استدلالى و منطقى و استنتاجى و تحليلى و ديگر مسائل تجربى و وجودى و تركيبى . معجزه در حوزهء مسائل تجربى و تركيبى است . 7 . وجود امور خارق عادت و ضد تجربهء معمولى در قلمرو اراده و امور روحى از ارباب رياضات و مجاهدات ، غير قابل انكار است . جوكيهاى هند را در چند سال پيش دو نفر از سران شوروى ( ظاهراً خروشچف و يك نفر ديگر ) تأييد كردند . پس اجمالًا وجود اينها كه هنوز علوم به راز اينها راه نيافته است قابل بحث نيست .

--> ( 1 ) اصطلاح « عادت » على الظاهر از اشاعره گرفته شده است .